Ch’ub’ Ik’al, Rodrigo
Educador Maya Q’eqchi’, Coordinador de la Facultad de Humanidades de la Universidad Rafael Landívar, Campus La Verapaz, Guatemala.

 

Li ch’olwinq a’an jun xmolamileb’ aj Mayab’, jwal kaweb’ rib’ ut ink’a’ ke’raj xsumenkil li xchaq’rab’eb’ laj kaxlanwinq li ke’xmin chaq rib’ sa’ qateepalil. Ke’xmuq rib’ toj sa’ li xyi li k’iche’ aran chi ha’al, peten ut aran sa’ xteepal li mejiko. Toj wankeb’ aj wi’ li qakomon, maji’ nake’laj.

Qab’ihom li aatin a’in, wank li seeraq’ chi rixeb’ laj ch’olwinq. Li qawa’ Lu’ Ik’al Pop, jun li wa’ aj Karcha, najt xb’ehek chaq sa’ li tenamit chi k’ajb’on ut chi ha’al; aj loq’ol kuy ut aj loq’ol ik naq xwank chaq. Naxseeraq’i naq narileb’ len chaq ru laj ch’olwinq sa’ li k’iche’, sa’ li sajoonak, sa’ li loq’laj tzuultaq’a.

Asb’ejeb’ len chiqu eb’ laj ch’olwinq; qab’ihom naq a’aneb’ qasqiitz’ineb’ naq xe’wank chaq sa’ qayanq malaq naq laj q’eqchi’ xe’wank chaq sa’ xyanqeb’. Naraj naxye naq rik’ineb’ laj ch’olwinq xwank chaq li komonil, xwank chaq li aatinak, xwank chaq li seeraq’ik, xwank chaq li k’anjelak, xwank chaq li na’leb’ak, xwank chaq li wotzok na’leb’, xwank chaq li k’uub’ank, xwank chaq li usilal, li tuqtuukilal rik’ineb’.

Eb’ laj ch’olwinq, aj awineleb’ naq xe’wank chaq, xe’xk’anjela chaq, xe’raw chaq li kakaw, li xayaw ut li che’sib’ik; yeeb’il ut qab’ihom naq a’aneb’ xe’yoob’ank chaq re li awinq a’in. Yaal naq anaqwank wank li kakaw, wank li xayaw, wank li che’sib’ik ut naab’al chik xkomon li loq’laj awinq, naraj naxye naq jwal tento tqajultikaheb’ ut nim li loq’aleb’ li qakomoneb’ eb’ laj ch’olwinq.

Jo’ naq xe’wank chaq laj lakantun, laj Itza,(chanchankat aj tza, chankeb’ qe naq ink’a’ nakoo’aab’ink, naq ink’a’ nakoopaab’ank), jo’kan naq xe’wank chaq laj ch’ol. Sa’ k’iche’ xe’wank chaq, sa’ xyi li loq’laj k’iche’, sa’ sajoonak. Eb’ laj kaxlanwinq sa’ xk’ab’a’ li xpaab’aleb’, xe’raj raj xk’unb’esinkileb’ laj ch’olwinq ab’anan moko xe’ruhank ta, yal junjunq ta na xe’tawasiik, xe’jote’, xe’mine’ ru chi paab’aak, ab’anan li xk’ihal moko ke’xk’e ta rib’ chi jote’k.

Nimaq ta xaq li qaloq’al laa’o laj ralch’och’, laj mayab’, laj q’eqchi’, laj lakantun, laj itza, laj ch’ol, laj poqom, laj ixil, laj k’iche’; wanq ta xaq sa’ qach’ool, kawa’q ta xaq li qach’ool chi rix li xe’xye chaq qe ut xoohextij wi’ chaq li qaxe’ li qatoon.

Yal re xk’utb’aleb’ ut xjultikankileb’ laj ch’olwinq, toj wank jun siir li xajleb’ jo’kan xk’ab’a’ “aj ch’olwinq”.